Yöntem ve Teknikler

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne Madde Yazımında Gözönünde Bulundurulacak Esaslar

A. Genel Değerlendirmeler

1. TDV İslâm Ansiklopedisi için hazırlanacak maddeler ciddi ve ilmî bir çalışma ürünü; dil, üslûp, ifade bakımından sade, açık ve kolay anlaşılır olacaktır. Türk dilinin yapısına ve gramerine uymayan ifadelere, uydurulmuş veya artık terkedilmiş bulunan kelimelere yer verilmeyecektir. Terimler ilim ve medeniyet tarihimizde yerleştiği şekilde kullanılacak, gerekli görülenlerin kısa izahları yapılacaktır.

2. Maddeler imkân nisbetinde ilk ve ana kaynaklara dayanılarak işlenecek, zaruret olmadıkça iktibas yapılmayacak, ansiklopedi ölçülerine uymayan tâli bilgilere yer verilmeyecek, bunun yanında konunun her yönüyle aydınlatılmasına itina gösterilecektir.

3. On daktilo sayfasını aşan hacimli maddeler hariç, maddenin içinde müstakil başlık veya yan başlık kullanılmayacaktır. Ancak muhtevanın anlaşılmasını ve topluca kavranılmasını sağlamak maksadıyla, aşağıda gösterilen ve büyük üniteden küçüğe doğru sıralanan işaretler müsait maddelerde kullanılarak iç düzenlemeler yapılacaktır. Aynı işaretler, on sayfayı aşan hacimli maddelerde, müstakil başlık veya yan başlıklar için de esas alınacaktır.

I.

A)

   1.

     a)

        1.

4. Gerektiğinde okuyucuyu yönlendirmek ve ihtiyaç duyacağı bilginin yerini göstermek üzere (bk.) kısaltması kullanılacaktır.

5. Gerekli görülen hallerde ve madde içinde tekrarlanmaması şartıyla şahısların vefat tarihleri (h./m.) şeklinde gösterilecektir.

6. Anlatımda sayılar birden 100’e kadar yazı ile 100’den sonrası rakamla; sıra sayıları yazıyla, asırlar ise Romen rakamı ile yazılacaktır.

7. Maddenin yazılmasında konular, son bölümde yer alan madde şemalarındaki sıraya göre işlenecektir; kısaltmalarda çıkan ciltlerdeki liste uygulanacaktır.

8. Madde şemalarında da görüldüğü gibi, her maddeye bir “sunuş”la başlanacak; sunuş kısmından sonra satır başı yapılacaktır.

9. Madde kaleme alınmadan önce, İslâm Ansiklopedisi’nin (yabancı dillerdeki yeni baskıları dahil), İslâmî sahada yazılmış ya da İslâmî konulara yer vermiş yerli yabancı ansiklopedilerin ilgili maddeleri istifade ve tenkit açısından gözden geçirilecektir. İSAM bu tür yerli ve yabancı kaynakların temini konusunda yazarlara yardımda bulunacaktır.

10. Ansiklopedide eser adları dışında transkripsiyon işaretleri kullanılmayacak; karışıklığa sebep olabilecek yerlerde, kelimenin aslî harfleriyle yazılışı parantez içinde gösterilecektir.

11. Hicrî tarihlerin geçtiği yerlerde bunların karşılığı olan milâdî tarihler şöyle kaydedilecektir:

... 180’de (796) Bağdat’a geldiği zaman ...

... Bağdat’a geldi (180/796) ve ...

B. Terimler

1. İslâm ilim ve medeniyetine ait bütün terimlerin ansiklopediye alınması programlanmıştır. Bu sebeple her terim kendi muhtevası açısından işlenecek, ilgilisi olan diğer terimlere ait bilgiler, gerektiğinde atıf yapılmak suretiyle, söz konusu terimlere havale edilecektir.

2. Ansiklopedi maddesi olarak ele alınacak dinî terimlerin izahında bunların Kur’an ve Sünnet’teki mânaları esas alınacak, gerekli açıklamalar bu esaslara göre yapılacaktır.

3. Terimler İslâm ilimleri, kültürü ve medeniyeti açısından tarihî gelişimleri içinde incelenecek, gerektiğinde diğer din, kültür ve medeniyetlerin unsurları veya çağdaş ilmin neticeleriyle mukayeseler yapılacaktır.

4. Çeşitli mezhep, tarikat, doktrin ve cereyanları ilgilendiren terimler, önce kendi kaynaklarına dayanılarak izah edilecek, sonra Kur’an, Sünnet ve ilmî gerçekler ışığı altında değerlendirilerek tercihler yapılacaktır.

5. Belli mezheplerin özgün terimleri kendi açılarından ele alındıktan sonra, bir önceki maddede söz konusu edilen ölçüler dahilinde tenkide tâbi tutulacaktır.

C. Şahıslar

Şahıs maddeleri yazılırken göz önünde bulundurulması gereken hususlar:

1. Şahsın tam adı (özel bir sebebi yoksa sadece kendisi, babası ve dedesinin adıyla yetinilecek; künye, sıfat, nisbe ve lakabı kaydedilecektir), doğum-ölüm tarihleri ve yeri, milliyeti, mezhebi vb. özellikleri belirtilecektir.

2. Özel bir sebebi yoksa hoca ve talebelerinin ölüm tarihleri verilmeyecek, çok sayıdaki hoca ve talebe arasında en önemlileri seçilecektir.

3. Durumuna göre dahil olduğu zümre içindeki mevkii, ilmî, idarî, siyasî, askerî, edebî, fikrî hayatı ve şahsiyeti; hocaları, talebeleri, tesirleri, mücadeleleri, savaşları, zaferleri tanıtılacaktır.

D. Eserler

İslâmî ilimlerin ve İslâm medeniyetinin kuruluşuna, gelişimine yardım etmiş, sahasına yeni açılımlar kazandırmış eserlerle, bu mahiyette olmamakla birlikte İslâm âleminde ve bilhassa Türk-İslâm dünyasında şöhret bulmuş kitapların ansiklopediye müstakil madde olarak alınması programlanmıştır.

1. Ansiklopedi maddesi olarak ele alınacak bir eserin müellifinin tam adı, vefat tarihi, milliyeti ve mezhebi belirtilecektir. Müellif ayrıca ansiklopedide madde başı yapılmamışsa kısaca hayatı anlatılacaktır.

2. Eser tanıtılacak, ait olduğu ilmin belli muhtevasından farklı bir özelliği varsa işaret edilecektir.

3. Eserin ilmî, dinî veya edebî değeri, hacmi belirtilecek, kaynakları, tesirleri ve kendisiyle ilgili çalışmalar (şerh, hulâsa, tercüme, reddiye vb.) anlatılacaktır.

E. Ülkeler

TDV İslâm Ansiklopedisi’nde, İslâm tarihi, kültür ve medeniyetiyle alâkası ölçüsünde coğrafî birimler de (şehir, ülke, kıta, nehir, dağ, ova vb.) madde başı olarak değerlendirilmiştir. İşlenen coğrafî birimlerin fizikî özellikleri, kültür, medeniyet ve sanat varlıklarına nazaran belki daha az ve bu varlıkların anlatılmasını kolaylaştıracak biçimde ele alınacaktır.

F. Arapça ve Farsça Kelimelerin Yazılışı

1. Maddelerin sıralanmasında ve imlâsında Türkçe söyleyiş esas alınacaktır: Ömer, Osman, darbe, fazilet gibi. Aslı Arapça ve Farsça olan kelimeler, sadece madde başlarında ve parantez içinde aslî harfleriyle de yazılacaktır.

2. Harf-i târif olan “el-”, cümle başında da olsa daima küçük harfle yazılacaktır. Harf-i târifli kelimenin başındaki harfin şemsî veya kamerî oluşuna göre telaffuz hususiyetleri imlâda gösterilecektir: el-Buhârî, er-Râzî, Kitâbü’ş-şi’r ve’ş-şuarâ gibi.

3. Arapça’da “oğul” mânasına gelen “ibn” künyelerde ve isim dizisinin başına geldiği zaman “ibn”, baba-oğul münasebetiyle iki ismin arasında bulunduğu takdirde “b.” şeklinde yazılacaktır: İbn Sînâ Ali b. Muhammed gibi.

Başta gelen “ibn” kelimesini takip eden kelime harf-i târifli olduğu takdirde “ibn” kelimesi “ibnü” olarak yazılacaktır: İbnü’l-Arabî, İbnü’n-Nedîm gibi.

4. Birleşik isim ve lakaplar bitişik yazılacaktır: Muzafferüddin, Seyfüddevle, Nizâmülmülk, Dârüssaâde, Dârüsselâm, Dârüşşifâ, Dârülhikme gibi.

5. Kitap ve makalelerin (Arapça, Farsça) isimlerinde yalnız ilk kelime büyük harfle yazılacak; böylece ismi teşkil eden kelimeler arasında başka özel isim varsa imlâdan anlaşılmış olacaktır: Şerh-i dîbâce-i Dürre-i Nâdirî, Mişkâtü’l-mısbâh, Mısbâhu’l-Mişkât, Mişkâtü’l-Mesâbîh.

6. Bir isim grubunda unsurların sırası şöyle olacaktır:

• a) Ebû ile başlayan künyeler;
• b) Celâleddin gibi birleşik isimler;
• c) Ahmed b. Muhammed... şeklinde isim zinciri;
• d) el-Câhiz, el-Ahfeş, Kutrub gibi lakaplar;
• e) Nisbeler;
• f) el-Kâdî, en-Nahvî, el-Arûzî gibi nisbe şeklinde lakap ve sıfatlar.

Meselâ:

Ebü’l-Fazl Celâleddin Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Süyûtî;

Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâil es-Seâlibî;

G. Kaynak Gösterme ve Bibliyografya

1. Metin içinde genellikle bilinen konularda kaynak gösterilmeyecek, ancak önemli bir iddianın veya özel bir bilginin belgelenmesi durumunda kaynak anılacaktır. Bibliyografyada ilk ve ana kaynaklarla o konunun incelenmesinde vazgeçilemeyecek diğer kaynaklara yer verilecektir.

2. Âyetlerin yerleri metin içinde (en-Nîsâ 4/15) şeklinde, hadislerin kaynakları da (Buhârî, “İlim”, 6) biçiminde gösterilecek, sıhhat ve önem derecesine göre sınırlı tutulacak bu hadis kaynakları ayrıca bibliyografyaya aktarılacaktır.

3. Bibliyografyada sırasıyla önce sözlükler, hadis kaynakları ve arşiv belgeleri verilecek, diğer eserler müelliflerin vefat tarihlerine göre kronolojik olarak zikredilecektir. 1900 yılından sonra vefat eden müelliflerin eserleri ise baskı tarihlerine göre sıralanacaktır. Son olarak makaleler ve ansiklopedi maddelerine yer verilecektir.

H. Madde Şemaları

1. Şahıs

• a) Tam isim zinciri (künye, sıfat, dedeye varan üç isim, nisbe veya lakap), ölüm tarihi;
• b) Tanıtım cümleleri (madde muhtevasının târif niteliğinde özetini veren bir veya birkaç cümle);
• c) Hayatı (doğumu, yetişmesi, eğitimi, hocaları, öğrencileri, yaptığı görevler);
• d) Şahsiyeti (ilmî, edebî, askerî, siyasî, dinî vb.);
• e) Eserleri.

2. Terim

• a) Tanıtım cümleleri;
• b) Kelime yapısı (etimolojisi), sözlük ve terim mânâları, iki anlam arasındaki bağ, farklı terim anlamları, varsa modern karşılıkları;
• c) İzah (tarihçe, Kur'an ve Sünnet'te nasıl yer aldığı, ilgili ilim dalında ortaya çıkışı, mahiyeti, gelişim süreci, farklı görüş ve yaklaşımlar vs.).

3. Eser

• a) Tanıtım cümlesi;
• b) Eserin ve müellifin tam adları;
• c) Tanıtılması;
• d) Değerlendirilmesi;
• e) Baskıları veya yazmaları.

4. Coğrafî Birimler

• a) Sunuş;
• b) Fizikî ve beşerî coğrafya:

ba) Coğrafî konumu,

bb) İklimi,

bc) Nüfus yapısı,

bd) Dil, din,

• c) Tarih;
• d) Kültür ve medeniyet;
• e) Ülkede İslâmiyet (gayri müslim ülkelerde);
• f) Ülkede İslâm/Şarkiyat araştırmaları (gayri müslim ülkelerde).