Kastamonu’nun Devrekâni ilçesinde doğdu (1938). İstanbul İmam-Hatip Okulu’ndan (1959) ve İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü’nden mezun oldu (1963).  “Ebû Şâme el-Makdisî ve el-Mürşidü’l-vecîz’i” başlıklı teziyle (danışman: Ali Üsküdarlı) İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü’nde öğretim üyesi oldu (1969). İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü’nün Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’ne dönüşmesinin ardından, daha önce hazırladığı öğretim üyeliği teziyle doktor ünvanı aldı (1982).

İstanbul İmam-Hatip Okulu’nda öğretmenlik (1963-1965), İstanbul ve Kayseri Yüksek İslâm Enstitülerinde öğretim üyeliği yaptı (1965-1971). Bağdat Üniversitesi’nde Arap dili ve edebiyatı üzerine araştırmalar yürüttü (1967-1968). Diyanet İşleri Başkan Yardımcılığı (1971-1976), Din Eğitimi Genel Müdürlüğü (1976-1977), Talim ve Terbiye Kurulu üyeliği (1977-1978) ve Diyanet İşleri Başkanlığı (1978-1986) görevlerinde bulundu. Emekliye ayrıldıktan sonra Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi’nde (1986) ve Bakü Devlet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi’nde öğretim üyesi olarak dersler verdi (1991-1996).

Görev süresinde Haseki Eğitim Merkezi’nin ve Türkiye Diyanet Vakfı’nın kuruluşuna öncülük etti (1975). Diyanet İşleri Başkanlığı döneminde TDV İslâm Ansiklopedisi projesinin temellerini attı, daha sonra İslam Araştırmaları Merkezi’ni (İSAM) kurdu (1988) ve başkanlığını yürüttü (1989-1996).

20. (1995) ve 22. (2002) dönemlerde İstanbul milletvekili seçilerek TBMM Millî Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Komisyonu başkanlığı yaptı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde müellif-redaktör olarak 80’den fazla madde kaleme aldı. 2014’te “Yüzyılın İslâm Kültür Hizmeti Onur Ödülü”ne lâyık görüldü. Hâlen İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Mütevelli Heyeti Başkanı olarak görev yapmaktadır (2025).

Kur’an tarihi ve erken dönem mushaflar üzerine araştırmalarıyla tanınır. Başlıca eserleri arasında Maʿrifetü’l-Kurrâʾi’l-Kibâr ʿalâ’t-Tabakāt ve’l-Âs̱âr (tahkik, İstanbul 1995), Hz. Osman’a Nispet Edilen Mushaf-ı Şerîf – Topkapı Sarayı Müzesi nüshası (IRCICA, 2007), Hz. Osman’a Nispet Edilen Mushaf-ı Şerîf – Türk ve İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) nüshası (İSAM, 2007; tıpkıbasım, İSAM, 2024), Hz. Osman’a Nispet Edilen Mushaf-ı Şerîf – Kahire el-Meşhedü’l-Hüseynî nüshası (IRCICA, 2009), Hz. Ali’ye Nispet Edilen Mushaf-ı Şerîf – Sanʿa nüshası (IRCICA, 2011), Zorlukları Aşarken (3 cilt, TDV Yay., 2011), Mushaf-ı Şerîf – Kahire İslâm Sanatları Müzesi nüshası (IRCICA, 2014), Mushaf-ı Şerîf – Paris Bibliothèque Nationale nüshası (IRCICA, 2015), Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme (IRCICA, 2015), Mushaf-ı Şerîf – Tübingen nüshası (IRCICA, 2016), Mushaf-ı Şerif – British Library nüshası, Londra (IRCICA, 2017), Mushaf-ı Şerif – Berlin nüshası (IRCICA, 2019), el-Mushafü’ş-Şerîf – Taşkent Nüshası (İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Yay., 2024) yer alır.